De Miljoenennota verdeelt het geld. Maar wie organiseert het resultaat?

Op Prinsjesdag gaat het vooral over geld. Welke plannen heeft het kabinet? Wat kosten ze? Waar wordt meer in geïnvesteerd en waar moet het met minder?
Maar achter vrijwel iedere ambitie uit de Miljoenennota schuilt ook een verander- en digitaliseringsopgave. Of het nu gaat om woningbouw, bestaanszekerheid, veiligheid, energie of dienstverlening: plannen moeten worden vertaald naar wetgeving, processen, gegevens en digitale systemen.

Daarom verdient een andere vraag minstens zoveel aandacht: Kan de overheid al die plannen ook daadwerkelijk uitvoeren?

Iedereen doet zijn werk

Een ministerie maakt beleid. Juristen vertalen dat naar regels. Een uitvoeringsorganisatie kijkt hoe die regels kunnen worden toegepast. IT past vervolgens de systemen aan. Iedereen doet wat van hem of haar wordt verwacht. Toch kan het gezamenlijke resultaat tegenvallen. Iedere betrokkene kijkt immers vanuit een eigen verantwoordelijkheid. Beleidsmakers bewaken politieke doelen, juristen de rechtmatigheid, uitvoerders de dienstverlening en IT-professionals de veiligheid en betrouwbaarheid. Al die perspectieven zijn nodig. Het gaat mis wanneer ze na elkaar aan bod komen en belangrijke keuzes al vaststaan voordat de volgende partij aanschuift. Dan kan iedereen zijn eigen werk goed doen, terwijl het geheel niet goed werkt.

De werkelijkheid kent geen begrotingshoofdstukken

De Rijksbegroting is verdeeld over ministeries en fondsen. Voor de verdeling van geld en politieke verantwoordelijkheid is dat logisch. Maatschappelijke vraagstukken trekken zich echter weinig van die grenzen aan. Woningbouw raakt ook energie, stikstof, infrastructuur, vergunningen en gemeentelijke capaciteit. Bestaanszekerheid raakt belastingen, toeslagen, sociale zekerheid en schuldhulpverlening. Binnen ieder onderdeel kunnen verstandige besluiten worden genomen. Maar als planningen, investeringen, gegevens en systemen niet op elkaar aansluiten, blijft het gezamenlijke resultaat achter. De begroting kan financieel kloppen, terwijl de uitvoering toch vastloopt.

Geld is niet het enige schaarse goed

Nieuwe plannen concurreren niet alleen om geld. Ze doen vaak een beroep op dezelfde uitvoeringsorganisaties, dezelfde specialisten en dezelfde digitale systemen. Ook ervaren medewerkers, IT-capaciteit, bestuurlijke aandacht en verandervermogen zijn schaars. Een afzonderlijk plan kan daardoor prima uitvoerbaar lijken, terwijl de optelsom van alle plannen dat niet is. Bij iedere nieuwe ambitie moet daarom niet alleen de vraag worden gesteld: hebben we hier geld voor? Ook de vraag hebben we hier mensen, tijd en verandervermogen voor? hoort op tafel.

Publieke waarde ontstaat niet door zoveel mogelijk projecten te starten, maar door de juiste projecten daadwerkelijk te laten werken.

Prinsjesdag is een momentopname

Een jaar later is het opnieuw Prinsjesdag. Dan kunnen de omstandigheden zijn veranderd. De uitvoering heeft nieuwe inzichten opgeleverd, technologie heeft zich ontwikkeld en sommige plannen blijken meer of juist minder waardevol dan gedacht. Toch worden overheidsprogramma’s vaak bestuurd alsof de oorspronkelijke planning jarenlang ongewijzigd moet blijven. De uitvoering mag steeds vaker iteratief werken, maar beleid, financiering en bestuurlijke verantwoording volgen nog geregeld een lineair pad.

Dat botst. Een uitvoeringsteam kan niet werkelijk wendbaar zijn wanneer de opdracht, oplossing en het budget aan de bestuurstafel volledig zijn dichtgetimmerd.

Iteratief werken moet daarom ook onderdeel worden van de besturing. Bestuurders en opdrachtgevers moeten regelmatig samen beoordelen:

• levert de verandering nog de gewenste waarde op?
• zijn de oorspronkelijke aannames nog geldig?
• wat leren we van uitvoerders en gebruikers?
• moeten we versnellen, vertragen, bijsturen of stoppen?
• welke prioriteiten verdienen bij de volgende begrotingsronde meer of minder ruimte?

Cyclisch sturen betekent niet dat de overheid ieder jaar van koers moet veranderen. Betrouwbaarheid en continuïteit blijven belangrijk. Maar doelen moeten richting geven zonder dat de oorspronkelijk gekozen oplossing onaantastbaar wordt. De volgende Miljoenennota zou daarom niet alleen nieuwe ambities moeten toevoegen. Zij is ook een moment om bestaande keuzes opnieuw te wegen.

Digitalisering hoort aan het begin van het gesprek

Digitalisering komt nog te vaak pas aan bod nadat beleid en budgetten grotendeels vaststaan. Terwijl een beleidswijziging bijna altijd gevolgen heeft voor gegevens, processen, medewerkers en systemen. Beleid, uitvoering en technologie moeten daarom eerder samen optrekken. Niet om meer overleg te voeren, maar om sneller te bepalen wat uitvoerbaar is en waar bijsturing nodig is.

Eén overheid vraagt om gezamenlijk eigenaarschap

Voor burgers en bedrijven zijn de grenzen tussen overheidsorganisaties nauwelijks relevant. Zij willen gewoon geholpen worden. Daarvoor moeten organisaties verder gaan dan afstemmen. Ze hebben één herkenbaar resultaat nodig, inzicht in hun onderlinge afhankelijkheden en de ruimte om gezamenlijk besluiten te nemen en bij te sturen. Iedereen houdt zijn eigen verantwoordelijkheid, maar voelt zich ook verantwoordelijk voor het geheel.

Van begroting naar merkbaar resultaat

Bakkenist helpt organisaties om strategie, uitvoering, mensen en technologie te verbinden. We maken zichtbaar waar plannen elkaar versterken of in de weg zitten en helpen cyclisch te sturen op waarde en uitvoerbaarheid. Want een financieel gedekt plan is nog geen uitvoerbaar plan. De echte toets volgt na Prinsjesdag: kunnen professionals ermee werken en merken burgers en bedrijven daadwerkelijk verschil?

De begroting verdeelt het geld. De manier waarop de overheid samenwerkt, leert en bijstuurt, bepaalt wat dat geld oplevert.